…Kiedy miałem 9 czy 10 lat, chciałem być pisarzem.
Ale komponowanie jest tylko inną metodą snucia opowieści.
Jako pianista – bardziej jestem aktorem…
Andrzej Czajkowski

 

Archiwum Kompozytorów Polskich Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie otrzymało w 2009 roku bardzo interesującą kolekcję dotyczącą Andrzeja Czajkowskiego (*1935 Warszawa – †1982 Oksford), polskiego pianisty, wówczas wciąż jeszcze mało znanego kompozytora.

Pochodził z rodziny żydowskiej. Jego prawdziwe nazwisko brzmiało Robert Andrzej Krauthammer. Po ucieczce z getta zmuszony do ukrywania się, kilkakrotnie nazwisko zmieniał – ostatecznie przyjął nazwisko Czajkowski na resztę życia. Pianistą został nie z własnego wyboru – decyzję podjęła za niego babka Celina. Dopiero wówczas, mając lat dziewięć, rozpoczął regularną naukę gry na fortepianie. Pięć lat później ukończył z odznaczeniem Konserwatorium Paryskie, w roku 1955 został laureatem VIII nagrody w Konkursie Chopinowskim w Warszawie, a rok później laureatem III nagrody w Konkursie im. Królowej Elżbiety w Belgii. Taki był początek jego błyskotliwej, światowej kariery wirtuoza fortepianu.

Komponowanie, chociaż nie temu zawdzięczał sławę, z biegiem lat stawało się w jego życiu coraz ważniejsze, uzyskując na koniec pozycję pierwszoplanową. Wyemigrował z Polski w 1956 roku, co w tamtych latach było równoznaczne ze skreśleniem z polskiej sceny i prasy muzycznej.

Od dziesięciu lat Czajkowski powraca do pamięci polskiego środowiska muzycznego. Niestrudzonym popularyzatorem, wielbicielem talentu, a przede wszystkim wnikliwym interpretatorem utworów Czajkowskiego, jest wybitny wykonawca muzyki współczesnej, pianista Maciej Grzybowski, który od roku 2003, zainspirowany pomysłem prof. Michała Bristigera, dołożył starań, by utwory Czajkowskiego rozbrzmiewały w polskich i nie tylko polskich salach koncertowych. Niewątpliwym sukcesem było nadanie w roku 2008 Międzynarodowemu Festiwalowi „Chopin i jego Europa” tytułu „Od Pogoreliča do Czajkowskiego” (Maciej Grzybowski oraz Sinfonia Varsovia pod dyrekcją Jacka Kaspszyka przedstawili wówczas warszawskiej publiczności II Koncert fortepianowy Andrzeja Czajkowskiego skomponowany w 1975 roku).

 

• •

 

Kolekcja, jaką otrzymało Archiwum Kompozytorów Polskich, jest okazją do odkrycia na nowo postaci Czajkowskiego: niezwykłego pianisty o fenomenalnej, legendarnej wręcz pamięci muzycznej; również kompozytora, dla którego twórczość stała się być może jedyną dostępną formą szczerości; także człowieka o fascynującej, porywającej i nie do końca uporządkowanej osobowości.

Darczyńcą zbioru i jego twórcą jest David Ferrè (*1942) – amerykański inżynier i meloman. Jego zainteresowanie Czajkowskim datuje się od roku 1985, kiedy Ferrè przyjechał do Londynu z zamiarem uczestniczenia w obchodach Roku Muzyki i napisania kilku relacji dla amerykańskich pism muzycznych. O Andrzeju Czajkowskim wiedział jedynie, że to wirtuoz, kompozytor i autor nadzwyczaj oryginalnego testamentu, w którym przekazał swoją czaszkę Royal Shakespeare Company na potrzeby wystawiania Hamleta.

Szukając w Londynie mieszkania, Ferrè przypadkowo trafił pod adres, gdzie w latach sześćdziesiątych mieszkał Czajkowski – tak rozpoczęła się jego wieloletnia przygoda.

David Ferrè odbył wiele podróży do Europy w „sprawie Czajkowskiego”, odwiedził także Polskę. W „Ruchu Muzycznym” (nr 12/1987) zamieścił list, w którym zwrócił się do polskiego środowiska z prośbą o pomoc w gromadzeniu wszelkich wspomnień, pamiątek, fotografii, programów koncertowych, recenzji i innych materiałów w jakikolwiek sposób związanych z osobą Andrzeja Czajkowskiego. Jego prace nad biografią pianisty zaowocowały książką The other Tchaikowsky: a biographical sketch of Andrè Tchaikowsky. Do chwili obecnej nie doczekała się ona publikacji z prawdziwego zdarzenia. Autor własnym sumptem wydał dwieście egzemplarzy w 1991 roku, powtarzając niewielką edycję w roku 2008 (treść książki udostępniona jest w internecie na stronie www.andretchaikowsky.com).

W roku 2008 Związek Kompozytorów Polskich, którego Andrzej Czajkowski był członkiem w latach 1950-1958, dostał od biografa propozycję przejęcia od niego gromadzonej przez ponad dwadzieścia lat kolekcji. Zapadła decyzja, by skierować zbiór do Archiwum Kompozytorów Polskich, powiększając tym samym bogaty już zasób znajdujących się tam spuścizn emigracyjnych.

 

• •

 

Szczegółowo i bardzo starannie uporządkowana dokumentacja kariery pianistycznej Czajkowskiego zawiera wycinki prasowe, recenzje, programy koncertowe, począwszy od występów poprzedzających jego udział w V Międzynarodowym Konkursie Chopinowskim, aż do ostatniego publicznego występu pianisty w 1981 roku. Odtworzony został kalendarz koncertowy, mapa licznych podróży oraz pełny wykaz występów muzyka.

Gromadząc źródła do biografii Czajkowskiego, Ferrè osobiście skontaktował się z wieloma osobami, z którymi związany był kompozytor – zarówno w swoim życiu artystycznym, jak i prywatnym. Stefan Askenase, Radu Lupu, Józef Kański, Andrzej Panufnik, Halina Sander, Fou Ts’ong, Uri Segal, Wanda Wiłkomirska, David Zinman – to zaledwie kilka spośród kilkudziesięciu nazwisk tych, z którymi David Ferrè zdołał przeprowadzić (a częściowo także nagrać) rozmowy. Wywiady, nagrane na kasety magnetofonowe, uzupełnione są dodatkowo zapisem w postaci stenogramu. Na ponad stu kasetach, jakie otrzymało Archiwum, utrwalone są amatorskie nagrania z koncertów Andrzeja Czajkowskiego, nagrania koncertów z wykonaniami jego utworów oraz nagrania studyjne. Kolekcja zawiera komplet płyt winylowych z zapisami recitali, koncertów symfonicznych z udziałem pianisty; serię płyt kompaktowych francuskiej firmy fonograficznej Dante, która w latach dziewięćdziesiątych wydała w cyklu Nagrania historyczne wykonania Czajkowskiego z lat sześćdziesiątych. Monograficzne płyty obejmują studyjne nagrania z muzyką Bacha, Mozarta, Haydna, Schuberta oraz Chopina.

 

• •

 

W każdej spuściźnie korespondencja jest tą częścią, która budzi największe zainteresowanie, dając biografowi szansę bardziej osobistego spotkania z badaną postacią. Kolekcja Davida Ferrè zawiera dwie warstwy korespondencji. Pierwsza jest rezultatem pracy biografa współczesnego twórcy. Biografa, który poszukuje nie tylko materialnej spuścizny muzyka, lecz także tego, co pozostało we wspomnieniach i wrażeniach ludzi, którzy spotkali się z Czajkowskim.

Są to więc listy kierowane do Davida Ferrè, w większości odpowiedzi na jego pytania dotyczące Czajkowskiego. Druga część wynika z pierwszej – są to listy kompozytora (przeważnie kserokopie) nadesłane przez jego przyjaciół w odpowiedzi na poszukiwania badacza. Polskim czytelnikom od lat znany jest już wybór poruszającej korespondencji Andrzeja Czajkowskiego i Haliny Sander pod tytułem …mój diabeł stróż (PIW, 1988, uzupełniony i nieco zmieniony w kolejnym wydaniu: Siedmioróg, 1996; W.A.B. 2013) przygotowany do publikacji za zgodą kompozytora przez Halinę Sander (pod pseudonimem: Anita Janowska).

Kilkaset fotografii, dokumenty dotyczące studiów w Polsce, młodzieńcze i późniejsze wiersze kompozytora, także początek jego autobiografii (fragment obejmujący bolesne doświadczenia z czasów wojny, doprowadzony do 1948 roku) uzupełniają otrzymany dar, ukazując Andrzeja Czajkowskiego jako trudną, ale niezwykle fascynującą osobowość.

Kolekcja ta nie zawiera, niestety, rękopisów muzycznych (z wyjątkiem jednego: Sonaty na klarnet i fortepian op. 1 powstałej w 1959 roku). Większa część młodzieńczych kompozycji Czajkowskiego nie zachowała się. Składając w 1950 roku wniosek o przyjęcie do Związku Kompozytorów Polskich, przy znacznej części wymienionych utworów autor podał informację: zaginął. Znamy jedynie ich tytuły: 10 Etiud na fortepian, Sonata G-dur na fortepian, Koncert na flet i orkiestrę, Wariacje na temat Cohena na fortepian, Koncert skrzypcowy. Dziś wydają się one bezpowrotnie stracone. Inaczej rzecz ma się z twórczością późniejszą, emigracyjną. Większość rękopisów powstałych po 1956 roku, a więc po wyjeździe Andrzeja Czajkowskiego z Polski, znajduje się obecnie w archiwum jego wydawcy, Josefa Weinbergera w Londynie.

AKP otrzymało kilka kserokopii autografów (Arioso e fuga per Clarinetto, Sonata na fortepian, Mazurek na fortepian) oraz kilkanaście druków muzycznych z oficyny Weinbergera (Kwartet smyczkowy nr 1, nr 2, Inwencje na fortepian oraz Koncert fortepianowy). Reszta kompozycji czeka na wydanie, niektóre – na prawykonanie.

 

• •

 

W latach 2010 i 2012 David Ferré przekazał kolejne dokumenty, obdarowując AKP nie tylko wartościowymi obiektami, lecz także nie mniej cenną życzliwością i wsparciem dla sprawy Czajkowskiego. Na podstawie zgromadzonych materiałów w roku 2013 została wydana książka A Musician Divided: André Tchaikowsky in his own Words, którą do druku przygotowała Anastasia Belina-Johnson (Toccata Press, London 2013). W tym też roku muzyce Czajkowskiego urządzono prawdziwe święto w Austrii na Bregenz Festspiele, gdzie nie tylko miała miejsce premiera jego niedokończonej opery Kupiec wenecki, lecz także odbyło się sympozjum poświęcone osobie Czajkowskiego i szereg koncertów, zawierających w programie jego utwory.

W kwietniu tego roku spektakl z Bregencji w reżyserii Keitha Warnera został wyróżniony prestiżową International Opera Award, a w październiku Teatr Wielki-Opera Narodowa pokaże go polskiej publiczności. Archiwum Kompozytorów Polskich przygotowuje na tę okoliczność prezentację otrzymanej kolekcji.

 

 

Nr 10/2014